True, False, Not Given: The Complete Method

Bu sual növündə sizə mətnlə müqayisə üçün qısa bir iddia verilir və üç hökmdən yalnız birini seçmək tələb olunur. Əvvəlcə üç anlayışı bir-birindən dəqiq ayırın:

• TRUE — mətn iddianı açıq şəkildə təsdiqləyir: sualın mənası ilə mətndəki məna üst-üstə düşür.
• FALSE — mətn iddianı açıq şəkildə təkzib edir: mətndə əks istiqamətdə fakt, rəqəm və ya məlumat dayanır.
• NOT GIVEN — mətn konkret iddianı nə təsdiqləyir, nə də ona zidd məlumat verir. Mövzu mətndə çəkilə bilər, amma həmin iddianı qiymətləndirmək üçün məlumat kifayət etmir.

Qısa nümunəyə baxaq. Mətndə yazılıb: The harbour library opened in 1924 and still lends books today. İddia: The library is more than ninety years old. Cavab TRUE-dur, çünki 1924 tarixi bu günə qədər doxsan ildən çox vaxt keçdiyini birbaşa göstərir. Amma iddia The library is the largest in the region şəklində olsaydı, mətndə heç bir ölçü müqayisəsi olmadığı üçün cavab NOT GIVEN olardı — böyüklük haqqında susmaq iddianı nə təsdiqləyir, nə də rədd edir.

Diqqət: hökm iddianın maraqlılığına və ya doğruluğuna görə deyil, yalnız mətnin məlumatına görə verilir. Siz iddianı qiymətləndirmirsiniz — mətn ilə iddianın münasibətini təyin edirsiniz.

Ən çox xal itirilən məqam sualdan mətnə keçid mərhələsidir. Bu addımları hər sualda eyni qaydada tətbiq edin:

1. İddiadakı açar sözləri işarələyin: adlar, rəqəmlər, tarixlər, əsas terminlər.
2. Mətndə onların paralel ifadələrini axtarın. Sualda more than a century ago deyilirsə, mətndə güman ki, founded in the 1890s kimi bir ifadə dayanacaq.
3. Tapdığınız cümləni bir əvvəlki və bir sonrakı cümlə ilə birlikdə oxuyun: however, although, in fact kimi dönüş sözləri mənanı tam dəyişir.
4. Yalnız mənanı müqayisə edin — sözbə söz uyğunluq axtarmayın, sinonimlər bu imtahanın normal qaydasıdır.

Qızıl qayda: hökmünüz yalnız mətnin uyğun məlumatına söykənməlidir; bəzən bir neçə cümləni birlikdə oxumaq lazımdır. Mətnə əsaslanan etibarlı nəticə çıxarmaq olar, amma şəxsi bilik və ya mənə düzgün gəlir hissi sübut deyil. TRUE/FALSE üçün dəstəyi və ya ziddiyyəti müəyyən edin; NOT GIVEN üçün isə iddianı qiymətləndirməyə lazım olan məlumatın verilib-verilmədiyini yoxlayın.

Bu dörd addım əvvəlcə yavaş görünür, amma təkrarla avtomatikləşir — məqsəd imtahanda addımları düşünmədən, bir ritmdə icra etməkdir.

Tələbələrin ən çox qorxduğu hökm əslində ən sadə məntiqə malikdir: NOT GIVEN çətin sual demək deyil, mətn susur deməkdir. İki nüansı yadda saxlayın:

• İddianın bir hissəsi mətndə təsdiqlənir, digər hissəsi haqqında mətn susursa, cavab yenə NOT GIVEN-dir (digər hissə mətnə zidd olarsa, cavab FALSE-dur). Mətn Dr Mercer studied bees for ten years deyirsə, Dr Mercer studied bees for ten years and her findings changed national farming policy iddiası üçün kifayət qədər dəlil yoxdur: birinci yarı təsdiqlənir, ikinci yarı haqqında mətn susur.
• NOT GIVEN iddianın yalan olduğunu da demir. Mətn konkret iddianı nə dəstəkləyir, nə də rədd edir; mövzuya toxunulması təkbaşına kifayət deyil.

Praktiki yanaşma belədir: açar sözlərlə uyğun məlumatı tapıb lazımi konteksti yoxladıqdan sonra iddianın nə təsdiqini, nə də inkarını görürsünüzsə, NOT GIVEN yazın. Bəlkə hardasa yazılıb? axtarışına beş dəqiqə sərf etmək bütün bölmənin vaxtını yeyir. Tək bir cümlədəki boşluğa deyil, iddia üçün lazım olan məlumatın uyğun kontekstdə verilib-verilməməsinə baxın.

Bir də qorxunu dağıdaq: NOT GIVEN cavablarının sayını əvvəlcədən fərz etməyin. Amma paylanma qanunu axtarmayın — cavabların sırası proqnozlaşdırıla bilməz, “ardıcıl üç TRUE yazmışam, deməli NG buraxmışam” məntiqi vaxt itkisidir. NG-dən qorxub hər şübhəli cavabı TRUE/FALSE-ya çəkmək daha baha başa gedir: əmin deyilsinizsə, mətndə konkret dəstək və ya ziddiyyat axtarın — tapmasanız, NG yazın.